Hypertensie – hoge bloeddruk verlagen met het juiste voedingspatroon

do 29.03.2018

Hypertensie – beter bekend als hoge bloeddruk – is één van de meest voorkomende ziekten in geïndustrialiseerde landen. Veertig procent van de 25-plussers wordt getroffen door deze ziekte die een belangrijke risicofactor is voor hart- en vaatziekten. Een vegetarisch of veganistisch voedingspatroon is uitermate goed ter preventie van hoge bloeddruk, of zelfs om de aandoening terug te draaien.

Het hart- en vaatstelsel

Het hart- en vaatstelsel is waarschijnlijk het meest belangrijke systeem in ons gehele lichaam. Het zorgt ervoor dat bloed in staat is alle belangrijke voedingsstoffen, hormonen, zuurstof die we inademen en vele andere stofjes door het lichaam te verspreiden naar cellen en organen die ze nodig hebben. Op deze manier helpt het hart- en vaatstelsel ook bij het reguleren, stabiliseren en handhaven van de lichaamstemperatuur, pH en homeostase, evenals bij het bestrijden van ziekten. Het hart- en vaatstelsel bestaat uit het bloed, het hart en de bloedvaten. Bloeddruk is één van de belangrijkste parameters van de gezondheid van ons lichaam en beschrijft de druk van het circulerende bloed op de wanden van de bloedvaten. Een bloeddruk van rond de 120/80 mmHg wordt beschouwd als een gezonde bloeddruk.1)American Heart Association (2018): Understanding Blood Pressure Readings. Available at http://www.heart.org/HEARTORG/Conditions/HighBloodPressure/KnowYourNumbers/Understanding-Blood-Pressure-Readings_UCM_301764_Article.jsp#.WrqIdHzfPIU [14.03.2018]

Systolische en diastolische bloeddruk

De spieractiviteit van het hart kan worden verdeeld in twee fasen. In de systolische fase wordt bloed van de hartkamers het lichaam en het ademhalingssysteem in gepompt. In de diastolische fase vullen de hartkamers zich weer met bloed. Beide fasen kunnen worden gemeten tijdens een bloeddrukmeting. De eerste meting geeft de druk weer die het hart uitoefent als het het bloed het lichaam in pompt (systolisch). De diastolische bloeddruk verwijst naar de druk in de slagaders tussen de hartslagen in.2)Sheps, S. G. (2016): Pulse pressure: An indicator of heart health? Mayo Clinic. Available at https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-pressure/expert-answers/pulse-pressure/faq-20058189 [14.03.2018]

Wat is hypertensie?

Hypertensie is een ander woord voor hoge bloeddruk. Men spreekt officieel van hoge bloeddruk wanneer de bovendruk hoger is dan 140 mmHg en de onderdruk hoger is dan 90 mmHg (zie tabel 1). Bloeddruk wordt uitgedrukt in millimeters kwik (mmHg).3)Lennon, S. L., DellaValle, D. M. et al. (2017): 2015 Evidence analysis library evidence-based nutrition practice guideline for the management of hypertension in adults. J Acad Nutr Diet. 117(9):1445–1458.e17. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28578899 [14.03.2018] fhankelijk van de ontwikkeling van de ziekte, wordt er onderscheid gemaakt tussen primaire (essentiële) en secundaire (symptomatische) hypertensie.) Ongeveer 90% van alle patiënten kampen met primaire hypertensie, wat betekent – in tegenstelling tot secundaire hypertensie – dat de hoge bloeddruk niet is veroorzaakt door een andere onderliggende ziekte.4)Messerli, F. H., Williams, B. & Ritz, E. (2007): Essential hypertension. Lancet.370(9587):591-603. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17707755 [14.03.2018]

Mate van hypertensie

Hoge bloeddruk wordt verdeeld in twee categorieën, afhankelijk van de ernst van de conditie (zie tabel 1). Houdt hierbij wel rekening dat de systolische bloeddruk verhoogt naarmate men ouder wordt, omdat de bloedvaten steeds slechter worden naarmate de leeftijd stijgt. Als de bloeddrukwaarden verhoogd zijn, dat wil zeggen boven de 120/80 mmHg, is er een verhoogd risico op het ontwikkelen van hypertensie. Wanneer er sprake is van een bloeddruk van 140/90 mmHg, wat betekent dat er sprake is van een systolische bloeddruk van boven de 140 en een diastolische druk van boven de 90, heeft iemand officieel een hoge bloeddruk.5)Harris, I. & Lipkin, I. J. (1930): High blood pressure and cholesterin. Br Med J. 1(3612): 587–588. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2313010/pdf/brmedj07485-0011.pdf [14.03.2018] 6)National Heart, Lung, and Blood Institute (2004):The Seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9633/ [14.03.2018]

Bloeddrukcategorie Systolische bloeddruk (mmHG) Diastolische bloeddruk (mmHG)
Normal <120 and <80
Elevated 120-139 or 80-89
Stage 1 hypertension 140-159 or 90-99
Stage 2 hypertension ≥160 or ≥100

Tabel 1: Classificatie van bloeddrukniveaus bij volwassenen 7)National Heart, Lung, and Blood Institute (2004):The Seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9633/table/A32/?report=objectonly [14.03.2018]

Prevalentie hypertensie

Hypertensie wordt ook wel de stille moordenaar genoemd, omdat het een ziekte is die veelal zonder symptomen langzaamaan ontwikkelt. Wereldwijd kampt vier op de tien volwassenen boven de 25 jaar met  arteriële hypertensie, hoge bloeddruk in de bloedvaten. Volgens de Global Burden of Disease (GBD) studie is hypertensie de tweede meest voorkomende risicofactor van vroegtijdig overlijden.8)Campbell, N.R., Khalsa, T. et al. (2016): High blood pressure 2016: why prevention and control are urgent and important. The World Hypertension League, International Society of Hypertension, World Stroke Organization, International Diabetes Foundation, International Council of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation, International Society of Nephrology. J Clin Hypertens. 18(8):714–7. Available at http://doi.wiley.com/10.1111/jch.12840 [14.03.2018] De World Hypertension League (WHL) schat dat ongeveer 10% van de wereldwijde gezondheidskosten in 2016 te wijten waren aan hoge bloeddruk.9)Campbell, N. R., Khalsa, T. et al. (2016): High blood pressure 2016: why prevention and control are urgent and important. The World Hypertension League, International Society of Hypertension, World Stroke Organization, International Diabetes Foundation, International Council of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation, International Society of Nephrology. J Clin Hypertens. 18(8):714–7. Available at http://doi.wiley.com/10.1111/jch.12840 [14.03.2018] In lage- en middeninkomenslanden zou de behandeling van hoge bloeddruk ieder decennia 4,7 miljoen levens kunnen sparen.10)Heller, D. J., Kishore, S. P. (2017): Closing the blood pressure gap: an affordable proposal to save lives worldwide. BMJ Glob Heal. BMJ Publishing Group; 2(3):e000429. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/29018587 [14.03.2018]

Effecten en symptomen van hypertensie

Hypertensie verhoogd het risico op verschillende aandoeningen. Er wordt geschat dat het risico op overlijden aan hart- en vaatziekten verdubbelt met iedere 20 mmHg stijging van de systolische bloeddruk en elke 10 mmHg stijging van de diastolische bloeddruk.  Vanwege de verhoogde druk op de slagaders kunnen ze beschadigen of vernauwen. Dit kan op den duur ontaarden in arteriosclerose. Daarnaast kunnen aneurysma’s (uitstulpingen in de vaatwanden) ontstaan. In het ergste geval scheurt een aneurysma en ontstaat er een inwendige bloeding. Mensen die lijden aan hoge bloeddruk lopen ook een groter risico op vasculaire dementie, beroerte, zenuwschade van de ogen en erectieproblemen. Hypertensie wordt tevens als één van de meest voorkomende oorzaken van nierfalen beschouwd, omdat een hoge bloeddruk de kleine bloedvaten van de nieren kan beschadigen, waardoor afvalstoffen niet goed meer kunnen worden uitgescheiden.11)Whelton, P. K., Carey, R. M. et al. (2017): 2017 ACC/AHA/AAPA/ABC/ACPM/AGS/APhA/ASH/ASPC/NMA/PCNA guideline for the prevention, detection, evaluation, and management of high blood pressure in adults. A report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Pr. Hypertension.HYP.0000000000000066. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/29133354 [14.03.2018] 12)Mayo Clinic: High blood pressure dangers: Hypertension’s effects on your body. Available at https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-pressure/in-depth/high-blood-pressure/art-20045868 [14.03.2018]

Oorzaken van hypertensie

Dieet en levensstijl hebben een grote invloed op het wel of niet ontwikkelen van hypertensie. Naast factoren zoals een genetische factoren en reeds bestaande aandoeningen, zoals diabetes type 2 en nierziekte, verhogen factoren zoals roken en een hoge consumptie van alcohol, zout en verzadigd vet de kans op hypertensie. Aan de andere kant kunnen regelmatige lichaamsbeweging, een gezond gewicht en een voedingspatroon rijk aan kalium de bloeddruk verlagen. Een gezond voedingspatroon kan dus voorkomen dat hypertensie optreedt én kan een reeds bestaande hoge bloeddruk verlagen.

Hypertensie en dierlijke voeding

Verschillende studies hebben het verband aangetoond tussen de consumptie van rood vlees en hoge bloeddruk.13)Austin J Pulm Respir Med (2015): Does Red Meat Metabolism Induce Hypertension? Available at http://austinpublishinggroup.com/pulmonary-respiratory-medicine/fulltext/ajprm-v2-id1019.php [14.03.2018] 14)Ophir, O., Peer, G., Gilad, J., Blum, M., Aviram, A. (1983): Low blood pressure in vegetarians: The possible role of potassium. Am J Clin Nutr. 37(5):755-62. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6846214 [14.03.2018] Daarnaast is bekend dat voedingsmiddelen met een hoog gehalte aan verzadigd vet, natrium/zout en cholesterol ook een negatieve invloed hebben op de bloeddruk. Cholesterol kan opeenhopen in de vaatwanden, wat resulteert in steeds minder flexibele vaatwanden.15)Schorling, E., Niebuhr, D., Kroke, A. (2017): Cost-effectiveness of salt reduction to prevent hypertension and CVD: a systematic review. Public Health Nutr;20(11):1993–2003. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28487006 [14.03.2018] 16)Harris, I. & Lipkin, I. J. (1930): High blood pressure and cholesterin. Br Med J. 1(3612): 587–588. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2313010/pdf/brmedj07485-0011.pdf [14.03.2018] Bewerkte voedingsmiddelen zoals kaas, worst, andere dierlijke producten en kant-en-klare maaltijden zijn vaak rijk aan cholesterol, vet en zout.

Vegetariërs en veganisten hebben een kleinere kans op het ontwikkelen van hoge bloeddruk

Uit verschillende studies blijkt dat veganisten ten opzichte van vleesetende mensen gemiddeld een lagere bloeddruk hebben.17)Yokoyama, Y., Nishimura, K., Barnard, N. D., Takegami, M., Watanabe, M. et al. (2014): Vegetarian diets and blood pressure: a meta-analysis. JAMA Intern Med. 174(4):577-87. doi: 10.1001/jamainternmed.2013.14547. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24566947 [14.03.2018] Sommige onderzoeken hebben aangetoond dat een hoge inname van kalium, een mineraal dat veel aanwezig is in een gezond vegetarisch / veganistisch voedingspatroon, een hoge bloeddruk verlaagt.18)Aburto, N. J., Hanson, S., Gutierrez, H., Hooper, L., Elliott, P., Cappuccio, F. P. (2013): Effect of increased potassium intake on cardiovascular risk factors and disease: systematic review and meta-analyses. BMJ. 346:f1378. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23558164 [14.03.2018] Bronnen van kalium zijn fruit, groenten en noten.19)Rizzo, N.S., Jaceldo-Siegl, K., Sabate, J., Fraser, G. E. (2013):: Nutrient profiles of vegetarian and nonvegetarian dietary patterns. J Acad Nutr Diet. 113(12):1610–9. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23988511 [14.03.2018] Omdat kalium ook een tegenovergesteld effect heeft op natrium, verbetert deze voedingsstof de functie van bloedvaten.20)McDonough, A. A., Nguyen, M. T. (2012): How does potassium supplementation lower blood pressure? Am J Physiol Physiol. American Physiological Society; 302(9):F1224-5. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3362178/ [14.03.2018] Magnesium en calcium hebben ook een positief effect op een hoge bloeddruk. Deze twee voedingsstoffen vinden we onder andere in boerenkool, venkel en spinazie. Zaden en noten, zoals hennepzaad, pompoenpitten en zonnebloempitten, bevatten nog veel hogere concentraties van magnesium dan groente.21)Houston, M. (2011): The role of magnesium in hypertension and cardiovascular disease. J Clin Hypertens (Greenwich). 13(11):843-7. doi: 10.1111/j.1751-7176.2011.00538.x. Epub 2011 Sep 26. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22051430 [14.03.2018] 22)Simonetti, G. & Mohaupt, M. (2007): Calcium and blood pressure. Ther Umsch. 64(5):249-52. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17685082 [14.03.2018] 23)U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service (2018): USDA Branded Food Products Database . Nutrient Data Laboratory Home Page, Available at http://ndb.nal.usda.gov [14.03.2018]

Raapzaadolie, lijnzaad en lijnzaadolie kunnen ook de bloeddruk verlagen vanwege de aanwezigheid van alfa-linoleenzuur. Alfa-linoleenzuur is een meervoudig onverzadigd omega-3 vetzuur en heeft net zoals alle onverzadigde vetzuren een vaatverwijdend effect.24)Rodriguez-Leyva, D., Bassett, C. M. C., McCullough, R. & Pierce, G. N. (2010):The cardiovascular effects of flaxseed and its omega-3 fatty acid, alpha-linolenic acid. Can J Cardiol. 26(9): 489–496.
Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2989356/ [14.03.2018]
due to the presence of alpha-linolenic acid. Alpha-linolenic acid is a polyunsaturated omega-3 fatty acid, and as such, has a vasodilative effect (like all unsaturated fatty acids).25)M. B. Schulze und H. Boeing: Fettzufuhr und Prävention der Hypertonie. Available at https://www.dge.de/fileadmin/public/doc/ws/ll-fett/v2/07-Hypertonie-DGE-Leitlinie-Fett-2015.pdf [14.03.2018] Studies hebben aangetoond dat wanneer 2,8% meer calorieën in de vorm van plantaardige eiwitten worden geconsumeerd dit gepaard gaat met een verminderde systolische bloeddruk (-2,14 mmHg) en diastolische bloeddruk (-1,35 mmHg).26)Elliott, P., Stamler, J., Dyer, A. R., Appel, L., Dennis, B., Kesteloot, H. et al. (2006): Association between protein intake and blood pressure: the INTERMAP Study. Arch Intern Med. 166(1):79. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16401814 [14.03.2018]

Mensen die geen vlees en andere dierlijke producten consumeren hebben vaker een gezond lichaamsgewicht, zijn vaak meer lichamelijk actief en volgen een gevarieerd dieet met veel groente en fruit.27)Tonstad, S., Butler, T., Yan, R. & Fraser, G. E. (2009): Type of vegetarian diet, body weight, and prevalence of type 2 diabetes. Diabetes Care. American Diabetes Association. ;32(5):791-6. doi: 10.2337/dc08-1886. Epub 2009 Apr 7. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19351712 [14.03.2018] Een vegetarische / veganistische levensstijl is daarom niet alleen heel sterk om een hoge bloeddruk te voorkomen, maar ook om deze te behandelen.28)Alexander, S., Ostfeld, R. J., Allen, K. & Williams, K. A. (2017): A plant-based diet and hypertension. J Geriatr Cardiol. 14(5): 327–330. doi: 10.11909/j.issn.1671-5411.2017.05.014. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5466938/ [14.03.2018] Switching to a plant-based diet is a natural way to lower blood pressure.

Tips van ProVeg ter preventie van en als therapie bij hypertensie

Hypertensie kan worden voorkomen en teruggedraaid met een gezond voedingspatroon en leefstijl:

  • Consumeer veel groente en fruit, met name soorten groente en fruit die veel kalium en magnesium bevatten.
  • Probeer plantaardige eiwitten te kiezen.
  • Verminder de inname van verzadigde vetzuren en cholesterol en kies vaker voor voedingsmiddelen die rijk zijn aan onverzadigde vetzuren.
  • Maak de overstap naar een plantaardig voedingspatroon.
  • Verminder het gebruik van zout.
  • Vermijd sigaretten en alcohol zo veel mogelijk.
  • Behoud of bereik een gezond gewicht.
  • Zorg dagelijks voor voldoende lichaamsbeweging.

Indien leefstijlaanpassingen niet helpen of niet verder mogelijk zijn, moet medicatie door een dokter worden voorgeschreven.29)National Heart, Lung, and Blood Institute (2004):The Seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9633/ [14.03.2018]

References   [ + ]

1. American Heart Association (2018): Understanding Blood Pressure Readings. Available at http://www.heart.org/HEARTORG/Conditions/HighBloodPressure/KnowYourNumbers/Understanding-Blood-Pressure-Readings_UCM_301764_Article.jsp#.WrqIdHzfPIU [14.03.2018]
2. Sheps, S. G. (2016): Pulse pressure: An indicator of heart health? Mayo Clinic. Available at https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-pressure/expert-answers/pulse-pressure/faq-20058189 [14.03.2018]
3. Lennon, S. L., DellaValle, D. M. et al. (2017): 2015 Evidence analysis library evidence-based nutrition practice guideline for the management of hypertension in adults. J Acad Nutr Diet. 117(9):1445–1458.e17. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28578899 [14.03.2018]
4. Messerli, F. H., Williams, B. & Ritz, E. (2007): Essential hypertension. Lancet.370(9587):591-603. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17707755 [14.03.2018]
5, 16. Harris, I. & Lipkin, I. J. (1930): High blood pressure and cholesterin. Br Med J. 1(3612): 587–588. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2313010/pdf/brmedj07485-0011.pdf [14.03.2018]
6, 29. National Heart, Lung, and Blood Institute (2004):The Seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9633/ [14.03.2018]
7. National Heart, Lung, and Blood Institute (2004):The Seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9633/table/A32/?report=objectonly [14.03.2018]
8. Campbell, N.R., Khalsa, T. et al. (2016): High blood pressure 2016: why prevention and control are urgent and important. The World Hypertension League, International Society of Hypertension, World Stroke Organization, International Diabetes Foundation, International Council of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation, International Society of Nephrology. J Clin Hypertens. 18(8):714–7. Available at http://doi.wiley.com/10.1111/jch.12840 [14.03.2018]
9. Campbell, N. R., Khalsa, T. et al. (2016): High blood pressure 2016: why prevention and control are urgent and important. The World Hypertension League, International Society of Hypertension, World Stroke Organization, International Diabetes Foundation, International Council of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation, International Society of Nephrology. J Clin Hypertens. 18(8):714–7. Available at http://doi.wiley.com/10.1111/jch.12840 [14.03.2018]
10. Heller, D. J., Kishore, S. P. (2017): Closing the blood pressure gap: an affordable proposal to save lives worldwide. BMJ Glob Heal. BMJ Publishing Group; 2(3):e000429. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/29018587 [14.03.2018]
11. Whelton, P. K., Carey, R. M. et al. (2017): 2017 ACC/AHA/AAPA/ABC/ACPM/AGS/APhA/ASH/ASPC/NMA/PCNA guideline for the prevention, detection, evaluation, and management of high blood pressure in adults. A report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Pr. Hypertension.HYP.0000000000000066. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/29133354 [14.03.2018]
12. Mayo Clinic: High blood pressure dangers: Hypertension’s effects on your body. Available at https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-pressure/in-depth/high-blood-pressure/art-20045868 [14.03.2018]
13. Austin J Pulm Respir Med (2015): Does Red Meat Metabolism Induce Hypertension? Available at http://austinpublishinggroup.com/pulmonary-respiratory-medicine/fulltext/ajprm-v2-id1019.php [14.03.2018]
14. Ophir, O., Peer, G., Gilad, J., Blum, M., Aviram, A. (1983): Low blood pressure in vegetarians: The possible role of potassium. Am J Clin Nutr. 37(5):755-62. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6846214 [14.03.2018]
15. Schorling, E., Niebuhr, D., Kroke, A. (2017): Cost-effectiveness of salt reduction to prevent hypertension and CVD: a systematic review. Public Health Nutr;20(11):1993–2003. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28487006 [14.03.2018]
17. Yokoyama, Y., Nishimura, K., Barnard, N. D., Takegami, M., Watanabe, M. et al. (2014): Vegetarian diets and blood pressure: a meta-analysis. JAMA Intern Med. 174(4):577-87. doi: 10.1001/jamainternmed.2013.14547. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24566947 [14.03.2018]
18. Aburto, N. J., Hanson, S., Gutierrez, H., Hooper, L., Elliott, P., Cappuccio, F. P. (2013): Effect of increased potassium intake on cardiovascular risk factors and disease: systematic review and meta-analyses. BMJ. 346:f1378. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23558164 [14.03.2018]
19. Rizzo, N.S., Jaceldo-Siegl, K., Sabate, J., Fraser, G. E. (2013):: Nutrient profiles of vegetarian and nonvegetarian dietary patterns. J Acad Nutr Diet. 113(12):1610–9. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23988511 [14.03.2018]
20. McDonough, A. A., Nguyen, M. T. (2012): How does potassium supplementation lower blood pressure? Am J Physiol Physiol. American Physiological Society; 302(9):F1224-5. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3362178/ [14.03.2018]
21. Houston, M. (2011): The role of magnesium in hypertension and cardiovascular disease. J Clin Hypertens (Greenwich). 13(11):843-7. doi: 10.1111/j.1751-7176.2011.00538.x. Epub 2011 Sep 26. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22051430 [14.03.2018]
22. Simonetti, G. & Mohaupt, M. (2007): Calcium and blood pressure. Ther Umsch. 64(5):249-52. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17685082 [14.03.2018]
23. U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service (2018): USDA Branded Food Products Database . Nutrient Data Laboratory Home Page, Available at http://ndb.nal.usda.gov [14.03.2018]
24. Rodriguez-Leyva, D., Bassett, C. M. C., McCullough, R. & Pierce, G. N. (2010):The cardiovascular effects of flaxseed and its omega-3 fatty acid, alpha-linolenic acid. Can J Cardiol. 26(9): 489–496.
Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2989356/ [14.03.2018]
25. M. B. Schulze und H. Boeing: Fettzufuhr und Prävention der Hypertonie. Available at https://www.dge.de/fileadmin/public/doc/ws/ll-fett/v2/07-Hypertonie-DGE-Leitlinie-Fett-2015.pdf [14.03.2018]
26. Elliott, P., Stamler, J., Dyer, A. R., Appel, L., Dennis, B., Kesteloot, H. et al. (2006): Association between protein intake and blood pressure: the INTERMAP Study. Arch Intern Med. 166(1):79. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16401814 [14.03.2018]
27. Tonstad, S., Butler, T., Yan, R. & Fraser, G. E. (2009): Type of vegetarian diet, body weight, and prevalence of type 2 diabetes. Diabetes Care. American Diabetes Association. ;32(5):791-6. doi: 10.2337/dc08-1886. Epub 2009 Apr 7. Available at http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19351712 [14.03.2018]
28. Alexander, S., Ostfeld, R. J., Allen, K. & Williams, K. A. (2017): A plant-based diet and hypertension. J Geriatr Cardiol. 14(5): 327–330. doi: 10.11909/j.issn.1671-5411.2017.05.014. Available at https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5466938/ [14.03.2018]