Nie ma prawdopodobnie rzeczy bardziej fundamentalnej dla naszego życia, niż żywność. Dzisiaj, w światowy dzień żywności, celebrujemy wartość i różnorodność kulinarnych kultur globu – nie możemy jednak przy tym zapomnieć także i o tym, że współczesne systemy żywnościowe dalekie są jeszcze od inkluzywności, bezpieczeństwa i zrównoważenia. Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (ang. FAO) szacuje, że około 3,1 miliarda ludzi na całym świecie nie ma dostępu do zdrowej diety, a około 828 milionów cierpi z powodu głodu^[1]Food and Agriculture Organisation of the United Nations (n.d.): International Day of Awareness of Food Loss and Waste. Link: ttps://www.fao.org/platform-food-loss-waste/news/detail/en/c/1601365/. … Continue reading. Współczesne systemy żywnościowe odpowiadają także za mniej więcej 30% emisji gazów cieplarnianych oraz stanowią czynnik najsilniej sprzyjający wylesieniu i eksploatacji zasobów naturalnych.

Z tego powodu, FAO wzywa rządy państw świata do stworzenia systemów żywnościowych, które „nikogo nie będą nikogo wykluczać”. Tym niemniej, polityczni przywódcy muszą uświadomić sobie, że bez zwiększenia udziału produktów roślinnych w produkcji i konsumpcji artykułów spożywczych – szczególnie na półkuli północnej – bardziej inkluzywnych i zrównoważonych systemów żywnościowych zwyczajnie nie da się stworzyć. To właśnie kształt współczesnego przemysłu spożywczego – skupionego na wytwórstwie produktów odzwierzęcych i niezrównoważonego ekologicznie – w znacznej mierze odpowiada za żywnościowe wykluczenie tak wielkiej części ludzkości.

WYKLUCZENIE POŁUDNIOWEJ HEMISFERY

Wielu mieszkańców południowej hemisfery naszego globu jest we współczesnych systemach żywnościowych marginalizowana. Wynika to wyłącznie ze zbytniej dążności do maksymalizacji zysków, jaka dominuje na półkuli północnej. Współczesne systemy żywnościowe są uprzemysłowione i zorientowane na produkty odzwierzęce. Nie tylko sprzyja to nadmiernej konsumpcji produktów pochodzenia zwierzęcego na północy, ale przyczynia się także do wyzysku południa jako źródła paszy dla zwierząt hodowlanych, a także zalewania rynków państw południowej hemisfery nienormalnie tanimi towarami eksportowymi.

Mimo tej nadprodukcji, globalna dystrybucja żywności jest wciąż nierównomierna. Ze względu na to, wiele regionów świata nie może liczyć na trwałe bezpieczeństwo w tej dziedzinie. Jednym z przyczyn tego stanu rzeczy jest fakt, iż zamiast zboża do bezpośredniej konsumpcji, uprawiamy materiał na paszę dla zwierząt hodowlanych. Realizacji tego celu służy około jedna trzecia globalnych gruntów uprawnych^[2]Steinfeld, H., P. Gerber, T. D. Wassenaar, et al. (2006): Livestock’s long shadow: environmental issues and options. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome, intensywna hodowla zwierząt gospodarskich zaś, zużywa około jednej trzeciej ogólnej światowej produkcji zboża, a także dwie trzecie globalnej produkcji soi, kukurydzy i jęczmienia^[3]Food and Agriculture Organization of the United Nations (2017): Crop Prospects and Food Situation. Marzec 2017. s.7 .FAO, Rome^[4]Willett, W., J. Rockström, B. Loken, i in. (2019): Food in the Anthropocene: the EAT–Lancet Commission on healthy diets from sustainable food systems..

Nie chodzi, rzecz jasna, o to, że narody półkuli południowej powinny całkowicie zrezygnować z hodowli zwierząt. Musimy jednak zdać sobie sprawę, że kulturowy eksport zachodniej diety i metod upraw intensywnych często zamiast sprzyjać rozwojowi lokalnego rolnictwa, więzi je w błędnej spirali niezrównoważonych cyklów finansowych. Wiele z odmian zbóż służących do produkcji paszy dla zwierząt hodowlanych nie jest przystosowana do południowego klimatu, potrzebuje ogromnych ilości wody, a także wykazuje mniejszą odporność na zmiany temperatur i pogody. Wszystko to zmniejsza stabilność i niezależność gospodarstw rolnych tej części globu – szczególnie tych mniejszych.

DLACZEGO DROBNE GOSPODARSTWA NA PÓŁNOCY RÓWNIEŻ DOŚWIADCZAJĄ PROBLEMÓW

Wykluczenie ze współczesnych systemów żywnościowych nie jest jednak problemem wyłącznie rolników i narodów światowego południa. Intensyfikacja produkcji rolnej, a przede wszystkim hodowli zwierząt, stanowi ekonomiczne zagrożenie również dla drobnych gospodarstw zachodu. Dzisiejsza gospodarka rolna nastawiona w dużym stopniu na eksport wyparła z rynku wielu mniejszych rolników. Dane jednoznacznie wskazują na postępującą koncentrację rynków rolnych północy – rozmiar farm sukcesywnie zwiększa się, a ich ilość maleje^[5]Ritchie, H., Roser, M. (2021): Farm Size. Our World in Data. Link:  https://ourworldindata.org/farm-size.. W konsekwencji, nienormalnie tanie artykuły spożywcze, szczególnie pochodzenia zwierzęcego, zalewają kraje półkuli południowej – ale nie poprawia to jednocześnie bynajmniej gospodarczej sytuacji rolników w krajach zachodnich. Raport Komisji Europejskiej z 2017 roku pokazuje, że średni dochód rolnika jest w UE wciąż średnio 40% niższy, niż przeciętne wynagrodzenie pracowników innych sektorów gospodarki^[6]European Commission. (2017). Modernising and simplifying the CAP: Economic challenges facing EU agriculture..

DLACZEGO DIETA BOGATA W PRODUKTY ROŚLINNE SPRZYJA BUDOWIE SPRAWIEDLIWYCH SYSTEMÓW ŻYWNOŚCIOWYCH

Zwrot ku produkcji nastawionej przede wszystkim na artykuły pochodzenia roślinnego oraz bogatszej w nie diecie, szczególnie na półkuli północnej, stanowi klucz do stworzenia bardziej inkluzywnych i ekologicznych systemów żywnościowych. Dowiedziono, że produkcja żywności pochodzenia roślinnego zużywa znacznie mniej zasobów naturalnych i generuje znacznie mniej gazów cieplarnianych, niż produkcja artykułów odzwierzęcych^[7]Global greenhouse gas emissions from animal-based foods are twice those of plant-based foods, Nature Food. Co więcej, ze względu na to, że nadaje się ona do bezpośredniej konsumpcji przez człowieka, dzięki żywności roślinnej możemy nakarmić więcej ludzi znacznie mniejszym kosztem.

Jeśli chodzi o kwestie klimatyczne, należy zauważyć, że występujące lokalnie gatunki zbóż potrzebują znacznie mniej wody – i z tego względu są znacznie odporniejsze na susze – niż zboża północne, służące do wytwarzania paszy dla zwierząt hodowlanych. Ocalenie i upowszechnienie znajomości i tradycji uprawy tych lokalnych gatunków może walnie przyczynić się do zwiększenia bezpieczeństwa żywnościowego regionów świata obecnie w znacznej mierze zależnych od upraw intensywnych, wymagających dużych ilości wody, a przez to mniej odpornych na zmiany klimatyczne.

KU ZMIANIE SYSTEMOWEJ

Jeżeli chcemy stworzyć prawdziwie inkluzywne i zrównoważone ekologicznie systemy żywnościowe, w których faktycznie nikt nie doznawałby wykluczenia, potrzebujemy globalnego wysiłku zmierzającego do wywołania zmiany systemowej. Oczywiście, starania jednostek są zawsze godne pochwały. Tym wszakże, czego potrzeba nam najbardziej, jest zaangażowanie polityczne. Z tej właśnie przyczyny, dążąc do przemiany światowych systemów żywnościowych, ProVeg prowadzi aktywne działania na poziomie ONZ.

Niestety, waga kwestii żywnościowej nie znajduje ciągle rozpoznania w światowej debacie na temat zmian klimatycznych. ProVeg pragnie to zmienić i wprowadzić ją do negocjacji na najwyższym szczeblu podczas szczytu COP27, jaki odbędzie się w listopadzie tego roku [2022] w Egipcie. Wspólnie z partnerami, zorganizujemy tam Food4Climate Pavilion – specjalną przestrzeń, dedykowaną debacie na temat metod sprawiedliwego odejścia od szkodliwego i nieekologicznego rolnictwa intensywnego i budowy nowych, sprawiedliwych, zdrowych, ludzkich i bezpiecznych systemów żywnościowych. Aby dowiedzieć się więcej na temat działalności ProVeg na forum ONZ oraz naszych planów na COP27, odwiedź: https://proveg.com/political-outreach/ i obserwuj nas w mediach społecznościowych.